Shpëtim Kelmendi

0
918

Fitues i çmimit “Penda e Argjendë” poezi, 1999

S’MATEM ME TË SOTMEN E DIKUJT, POR ME TË DJESHMËN TIME

Intervistë
Shpëtim Kelmendi Cili është vendi i letërsisë në jetën e një shkrimtari?

Ka vite që e shoh si strehën kryesore për t’iu shmangë terrorit që më shkakton jeta. Letërsinë nuk e konsideroj qëllim më vetë apo mjet që i shërben rritjes së personalitetit, porse bastun, tamam bastun që më ndihmon me u mbajtë në kambë për do arsye që i di vetëm Zoti. Ka njerëz që pohojnë tanë krenari se na qenkan shkrimtarë, e kjo gja më duket pak me thanë, komike. Ndonjiherë këtë pohim e kam ba edhe unë, por pa mendue se po u them të tjerëve diçka të re apo të jashtëzakonshme. Unë nuk di me ba ndonjë punë tjetër, thjesht me shkrue, kështuqë s’gjej arsye me u ndí i randësishëm sa nji ministër apo kryetar partie, fjala vjen. Nuk jam i sigurtë që hapsina që i kam dhanë letërsisë në jetën time, asht e justifikueme, por di mirë se bahet fjalë për nji prani të pashmangshme që s’varet prej meje. Ndonjiherë, për pak minuta, në mua zgjohet arsyeja racionale që më zbulon se të shkruemit asht kohë e humbun, por rikthehem shpejt në pozitën e idealistit të pandreqshëm dhe ndihem i bindun se mes sa e sa mënyrave të kohëhumbjes, fjala e shkrueme mbetet ma e pranishmja. Nuk shkruej për famën, anipse nuk jam kundër saj- por thjesht për me u dhanë formë ideve të mia që ndoshta rastësisht, krejt rastësisht vlejnë edhe për të tjerët.

A mundet një autor i viteve 2000 të mos ndikohet nga realiteti? Po ju, në ç’mënyrë ndikoheni nga realiteti shqiptar?

Ndikohem nga realiteti, sigurisht, por ma së pari duhet ba ndonji marrëveshje mbi përkufizimin e realitetit. Kjo, sepse nën vështrimin tim gjithçka asht realitet. Besoj se në këtë rast fjala asht për atë që perceptohet prej shqisave tona. Në nji nga tregimet e mia të dikurshme, realitetin, po themi universal, e shoh si nji ndërtesë pafundësisht të naltë, çdo kat i së cilit asht realitet më vete. Ai që banon në katin e pestë, di se ç’ndodh në katër katet poshtë tij, por nuk ka asnji ide mbi atë që ndodh në katër kate ma sipër. Termi realitet asht diçka e madhe që përfshin gjithçka e ndoshta asgja, sadoqë edhe vetë asgjaja asht pjesë e realitetit. Unë kam zbulue në vete nji sistem të ndërlikuem pasqyrash, si ai me të cilin egjiptasit e lashtë mendohej se ndriçonin seksionet më të thella të piramidave, sistem që më jep mundësinë të hetoj gjithë ç’përpiqet të ndodhë në mua. Sa për realitetin pesëshqisor, të cilin e kam si objekt në romanin “Pesë gardianë”,-roman që mendoj se asht model i ri në prozën shqiptare- e konsideroj gja të randësishëm, por gjithsesi dhimbsurisht të përkohshëm, nji ideal që nuk mund ta mbushë hapsinën time krijuese.

Veçanërisht më pëlqen të merrem me hemisferën e pandriçueme të mendimit e të hulumtoj simptomat e sëmundjes sime, zonat e errëta ku ngjizen gjestet e dukshme njerëzore. Më intereson jo ai realitet ku gjanat ndodhin në nji mënyrë lehtësisht të perceptueshme e gati fyese për inteligjencën dhe ndjeshmëninë tonë, por pika fillimore e tij; pra jo orteku i potershëm, i madhërishëm e shkatërrues, por ai flok bore i zgjedhun mes miliarda të tjerëve për ta formue atë. Ndikohem nga realiteti material, kjo asht diçka e pashmangshme, por bahet fjalë për nji ndikim instinktiv që përpunohet në lëvizje, tue u projektue në sfondin e nji alkimie egocentrike. Ç’nevojë kam të fotografoj nji realitet që depërton tek unë në mënyrë të pashmangshme, të cilin edhe po të dua nuk mund ta asgjësoj! Kështu, gjithë ç’nuk ndodh brenda meje ka vlerë dytësore

Keni fituar dy çmime kombëtare (“Nirvana”, roman, “At Gjergj Fishta” 1996) dhe “Maieutika” (poezi, “Orana”, 1999). Ç’vlerë kanë këto çmime për ju?

Ka kohë që nëpër mjediset letrare dëgjohet shprehja ime: “Të gjithë flasin për dijen, por ka ardhë tashmë koha të flasim për vetëdijen”. Po, unë jam njeri me vetëdije. Besoj ta di mirë se ku më çon rruga, rruga për të cilën kam pague e jam gati me pague çdo lloj takse. Jam nji udhëtar në kohë. Në nji mënyrë apo në nji tjetër, unë do ta jetoj realisht iluzionin që quhet letërsi. Nuk ka randësi nëse e gjithë kjo asht nji idiotësi; randësi ka që ne vetë ta dimë se kjo asht nji idiotësi. Pra, për mendimin tim, gjithçka përkthehet “vetëdije”. Kësisoj, mendoni vetë se sa mund ta entusiazmojnë çmimet kombëtare, nji shkrimtar që e njeh mirë raportin mes ambicjeve dhe energjive të tij krijuese. Edhe në planin e nji njohjeje ma të gjanë, çmimet letrare në Shqipni nuk asht se të bajnë shumë dobi, sepse nji muej ma vonë kjo histori ka marrë fund. Ai që mbetet, asht tekst i shkruem, i mirë apo i keq. Të fitosh çmime, nuk don me thanë se je i mirë: të mos fitosh nuk don me thanë se je i dobët. Por nji gja mendoj se asht e sigurtë: ai që fiton nuk asht kurrë i dobët. Sa për të tjerët, kanë të drejtë të mendojnë se çmimi asht nji mënyrë pagëzimi.

Kush janë të tjerët? A kanë rëndësi për një autor?

Ata që s’janë unë, ata që mendojnë se arti nuk asht thjesht iluzion. Fat për ta, sepse po ta dinë se ti po e vërtit jetën e tyne në karuselin e nji argumenti hipotetik, të marrin shpirtin. Ka vite që e ndaj botën në dy pjesë (strategjikisht, kuptohet): unë në njenen anë, të tjerët andej. Kam nji lloj terrori të pashpjegueshëm ndaj turmave, qofshin këta edhe lexues. I shoh si nji energji të jashtëzakonshme, porse të verbër. Nuk mund ta imagjinoj veten mes kësaj mase të përhimtë e të frikshme. Por, Zoti na ruejtë, mos mendoni se urrej. Shumë-shumë, druej ose përçmoj. Urrejtja asht gja e poshtër dhe besoj joproduktive. Asht nji lloj vorbulle që nuk të nxjerr në asnji breg.

Ç’rol luan familja në jetën e një shkrimtari? A është ajo pengesë, apo mbështetje e rëndësishme?

Pengesë, sigurisht, por me këtë s’dua të them se familja asht e tepërt, por sepse artisti ka nevojë doemos për ndonjë pëngesë. Nëse jo, mendoj se artisti asht i tepërt. Më ka qëllue të zbuloj se atë që familja ma merr për nji kohë të gjatë, ma rikthen të shumëfishuem mbrenda nji çasti. Unë i mungoj familjes, ndonëse jam i pranishëm. E kam thanë edhe diku tjetër, se arti, me vetëdijen tonë apo jo, realizohet mbi krimin. Me fjalë të tjera, do të ishte shmangia nga problemet e përditshme të familjes dhe mbyllja në do probleme që familjes as që i interesojnë. Më kujtohen fjalët që Ksanthipi thoshte për Sokratin: “Kam nji burrë që më sjell në shtëpi famë e jo bukë”. S’di pse m’asht mbushë mendja se fama e Sokratit asht ma e randësishme se uria e familjes së tij. Por e keqja asht se në shumicën e rasteve e në fund të rrugës, zbulojmë se nuk mundëm të jemi as Sokratë dhe as familjarë. Kjo po, që asht tragjedi.

Mendoj se artisti (edhe filozofi, meqë përmendëm Sokratin) nuk ka ardhë në këtë botë për të zgjidhë probleme, po për të shtue do të tjera e për t’i anashkalue mandej të gjitha. Shpeshherë mendoj se marrëdhaniet e shkrimtarit me letërsinë, nuk ndryshojnë edhe aq nga marrëdhaniet e demit me cohën e kuqe. Iluzion, iluzion…

Rreth viteve ’60 disa autorë ku bënin pjesë edhe Kadare, Agolli e Arapi, iu kundërvunë estetikave dhe përvojave letrare të vjetëruara për kohën, duke ndërmarrë kështu një mision të cilin kritika e kohës nuk ishte e aftë ta kryente. A mendoni se ka ardhur koha që një akt i tillë të përsëritet, dhe ndaj kujt tashmë?

Mendoj se në asnji fushë të ekzistencës dhe aktivitetit njerëzor, nuk ekziston revolucioni, por vetëm evolucioni. Ndryshimet nuk ndodhin si qëllime në vete, po si nevoja jetike. Letërsia e mirë nuk rend pas platformash estetike, por mësyn përpara tue diktue rrugën e tu’ u pasue prej platformash estetike. Autorët që përmendni ju, patën nevojë të jenë vetvetja, tue iu përgjigjë në këtë mënyrë thirrjeve që u bante konstitucioni i tyne i veçantë shpirtnor. Në këtë mënyrë, pothuajse instinktivisht, ata i banë nji shërbim të caktuem letërsisë së realizmit socialist, por mjerisht jo dhe letërsisë shqipe. Në kohët e sotme, këta të tre janë shndërrue në tre lokomotiva të ndryshme që duhen ndërrue doemos me të tjera. Le që ç’të shtoj ma tepër: mendimet për ta e për realizmin socialist në përgjithësi, e kam shprehë me dhjetra herë.

Asht nji periudhë e turpshme, në mbrojtje të së cilës dalin vetëm ata artistë apo kritikë të cilët kanë ndonji hall të madh që s’lidhet me letërsinë. E kam thanë edhe herë të tjera: letërsia shqipe i ngjan nji blloku marmalate që e pëlqen shumë nji ish-i njohuni im, mbi të cilën nuk ka ra kurrë thika. A do t’i ndajmë e t’i klasifikojmë ndonjiherë këto epokëza letrare, apo do vazhdojmë të mbllaçisim nga të katër anët! Evolucioni estetik u duk se po bante nji paraqitje të bukur në fillim të viteve’90, por gjithçka mori tatëpjetën, për shkak se nji pjesë e autorëve të rinj, asokohe premtues- ua shitën lëkurat e tyne baballarëve të realsocit. Dhe me çfarë çmimi: me atë të nji lëkure cjapi. Prapseprapë, çështja e nji letërsie të re mbetet e hapun bash për shkak të veprës dhe meritës së disa autorëve që numërohen me gishtat e dorës që nuk e njohin kompromisin kur asht fjala për letërsinë.

E shihni suksesin te poezia apo te proza?

Ma do mendja me besue se artisti i mirë nuk e përdor letërsinë, por përdoret prej saj. Çdo lloj përjetimi e zotnon formën e tij qysh përpara se ta shndërrojmë në fjalë apo në shenja grafike. Meqenëse nuk na mbetet gja tjetër veçse të jemi instrumente, zbatojmë me përunjësi rregullat që na i dikton ajo forcë e fshehtë e cila kapërcen vullnetin tonë. Ç’randësi ka nëse rezultojmë poetë apo prozatorë, përderisa në të dy rastet jemi në kontakt me fjalën. Unë nuk di se ç’jam. Mbetet që këtë me ma sqarue ndokush që nuk ka ndonjë gja ma të mirë me ba. Unë jam nji krijues i lirë, instinktivisht i lirë.

Ç’është liria për ju? Çfarë marrëdhëniesh keni me të, meqë ju pëlqen ta përmendni kaq shpesh si term?

Liria asht absolutisht gjithçka. Pa të je diçka e kotë, por jo se nuk mund të rrohet pa të. Thjesht rrohet si nji derr. Shumë njerëz as që e ndjejnë nevojën e saj, por megjithatë gëzojnë shëndet të mirë dhe mund të rrojnë gjatë. Liria asht e lidhun me vetëdijen. Nëse dikush di për veten, asht doemos njeri i lirë, edhe pse në këtë rast mënyrat e manifestimit të lirisë janë thuejse të pavërejtshme. E randësishme asht që të kuptohet se liria për të cilën unë flas, nuk ka lidhje me atë çka ofron revolucioni, përmbysja e sistemeve, grushtet e shtetit, kartat e të drejtave të njeriut, puna “e përkushtueme” e OJQ-ve, fjalimi i Presidentit të Amerikës, amnistia, armëpushimi, etj. etj., por me atë zonë të thellë e të errët që gjendet në shpirtin e çdo individi, e çdo krijese dykambore që përpara se të jetë nji element social, asht krijesë e Zotit. Por, ngul kambë, se njeriu lindet i lirë ose jo. Ajo që më dhemb së tepërmi asht mungesa e lirisë tek artistët, shkrimtarët në rastin tonë. Unë nuk e di se pse e humbasin kot jetën me letërsi, mbasiqë nuk do munden me gallavitë kurrgja. Këta shkrimtarë të tredhun shpirtnisht, nuk do mundet kurrë me mbarsë ndonjë realitet, sepse janë jeniçerizue qysh me lindjen.

Keni botuar rrallë ngase keni shkruar pak, apo arsye të tjera ju pengojnë të dilni me tituj të shumtë?

Unë kam botue vetëm pesë libra dhe nuk di se pse ju duken pak për nji shkrimtar dyzetvjeçar. Nëse do të matesha me ç’punojnë të tjerët, do të më duhej të tmerrohesha. Unë nuk dua t’ia di për tituj. Me botue nji libër asht e vështirë, por me e ba atë të të paqenë asht e pamundun. Pjesës dërrmuese të shkrimtarëve shqiptarë u vjen turp për botimin e shumë librave të tyne, ngase i shohin si pjellë të entusiazmit në nji çast të caktuem. Unë mendoj se shkrimtari duhet të mos ketë mëshirë ndaj vetes, përndryshe do të jetë pré e lehtë për gjykimin e të tjerëve. Unë jam nji shkrimtar i çliruem prej të gjitha pikave të referimit që ndodhen jashtë meje. Ma tepër se sa me të sotmen e dikujt, më pëlqen me u matë me të djeshmen time. Në këtë mënyrë, ecja përpara asht e pandalshme.

Përse shkruani është një nga pyetjet e hershme e të pashmangshme të intervistave me një shkrimtar. Konkretisht, ju përse shkruani? Ngase, sikurse thatë në fillim, nuk dini të bëni diçka tjetër?

Po e filloj me fjalët e poetit amerikan Robert Creeley: “Shkruej për të kuptue botën, e kështu për të lanë nji testament. Shkruej për të shndërrue në fjalë nji kënaqësi njerëzore, shkruej kur çdo gjest tjetër më asht i pamundun.” Këtë e ofrova thjesht si nji model të mirë. Sa për mue, besoj t’i kem dhanë nji përgjigje të saktë kësaj pytje në “ars”-in e para tre numrave. Shkurt, unë shkruej thjesht për të kompensue listën e gjatë të gjanave që më mungojnë. Kam përshtypjen se edhe të shkruarit, por edhe shkrimtarët i nënshtrohen atij procesi që quhet seleksion natyror. Ata që eleminohen janë vetëm të dobëtit, të cilët zbythen me ua lëshue vendin të fortëve. Ideja se në letërsi ka vend për të gjithë, më tingëllon banale dhe fyese.

Prej deklarimeve të mëparshme kuptohet se teksti në të cilin ju keni ushqyer ambicjet më të mëdha është romani “Pesë gardianë”, botuar para dy vitesh nga “Buzuku”, Prishtinë. Mendoni ende se sillni risi, edhe kur deklarohet se pas Xhojsit e Prustit që ia hoqën fabulën romanit, s’ka mbetur ndonjë gjë e madhe për t’u bërë?

Kam punue tre vjet e gjysëm për këtë roman. Kam vuejtë shumë përpara fletës së bardhë, e jo se nuk dija se ç’të shkueja, por ngase dija më tepër nga ç’më nevojitej. Çdo fjali ishte mundim e njikohësisht lumtuni më vete. Unë shkruej shumë ngadalë e shpesh më qëllon të rri me orë të tana para letrës së bardhë, pa guxue me shkrue qoftë edhe nji fjalë. Kur arrij me nxi disa rreshta, ndihem i jashtëzakonshëm dhe as që më bie ndërmend për Xhojsin a Prustin. Ata e kanë ba punën e tyne shumë mirë, e mua më duhet ta baj po aq mirë. Thatë diçka rreth mungesës së fabulës. Po a s’ju duket se i ka dalë boja letërsisë me fabul, tash tre mijë vjet! Mjaft ma! Duhet të ketë doemos lexues që janë dakord me këtë pozicionim të ri. Nëse s’gjenden, punë e madhe; po përkundem në kënaqësinë time. A duhet të kem frikë se mos mbytem në hullitë e Xhojsit apo Prustit? E shqiptueme në këtë kontekst, kjo fjalë edhe e shqiptueme më tingëllon komike. Bahet fjalë për nji horizont relativisht të ri e të papushtuem, brenda të cilit shpalosen rrugë të pafundme.

Edhe pse keni fituar çmime, jeni pak i lexuar, si shumë autorë të tjerë të pasnëntëdhjetës. Nuk ju shqetëson kjo mungesë komunikimi me lexuesin?

Pothuejse hiç! Letërsia e realizmit socialist ka kultivue nji lloj lexuesi përtac që asht mësue me e pa librin si qófte, të cilin mundësisht duhet me ia çue edhe te goja. Boll! Lexuesi shqiptar duhet të rritet e të mësojë kode të reaj receptimi. Lexuesi duhet të udhëtojë drejt librit. Nuk do lexohem edhe për mjaft kohë, por kjo më ban të ndihemn palë e fitueme.

A ju shqetëson fakti se jeni autor i një “gjuhe të vogël” dhe si e tillë me mundësi edhe më të vogla përkthimi?

Po të mendoj për përkthimin, druej se harroj me shkrue, gja që nuk do të ishte fort në dobinë time. Mandej ti e di se si funksionon mekanizmi i përkthimit në Shqipni. Skandal! Sa për gjuhën shqipe, ajo mund të jetë e vogël në planin gjeografik, por jo dhe e parandësishme. Asht gjuhë me nji fuqi shprehëse të jashtëzakonshme.

Cila është ngjarja më e rëndësishme letrare shqiptare e shekullit XX?

Romani “Dasma”i Ismail Kadaresë. Unë nuk e kam lexue, por më kanë folë fjalë të mira për atë tekst. Libër me lanë thojtë në të.

Po më e parëndësishmja?
“Andrra e jetës” e Ndre Mjedës.

Gazeta “Shkodra”


AKTI I KRIJIMIT LETRAR SI FATALITET

Shpëtim Kelmendi

Aureola e territ qe rrethon aktin e krijimit dhe veshtiresia qe mjeshtrat e metafizikes hasin ne perpjekjen per ta ba te ditun se c”asht ai, nuk kam dyshim se buron drejtpersedrejti nga themeli i vete qenies njerezore. Pyetja se ç’asht akti i krijimit letrar, prej pikes nga ku une i shoh gjanat, asht e barazvlefshme me pyetjet Ç’asht arti?”, Ç’asht akti i krijimit?”, C”asht nevoja per komunikim?”, C”asht shkrimtari?”, etj. Mendoj se njeriu e ka te pamundun te zbrese apo te ngjitet ne misterin e heshtun te krijimit, dhe jo vetem te krijimit artistik ne pergjithesi, -ne rastin tone, letrar- por te cilesdo forme te krijimit, te cilitdo nivel te krijimit. Ka vite qe prihem nga ideja se njeriu asht nji iluzion, qe jeta asht nji iluzion, qe letersia asht nji iluzion. Ne kete rast, me marre ne konsiderate se c”asht letersia si akt krijimi, don te thote me marre ne konsiderate iluzionin e iluzionit te iluzionit.

Ndoshta duket pak si loje fjalesh, por asht nje loje shume serioze fjalesh. Ne rastin tone pyetja asht nji, por pergjigje ka aq sa ka edhe letrashkrues. Per mue akti i krijimit asht nji fenomen cnjerezor, term ky qe duhet kuptue herembashere edhe si jonjerezor, edhe si mizor. Akti i krijimit letrar si porosi fillimore, asht i njejte per te gjithe, çka se mandej do te kanalizohet neper hulli, vullnete apo vullaja te ndryshme njerezore. Mandej hyjne ne loje cilesite e ndryshme te metabolizmave njerezore te cilet do te duhet ta pertypin kete porosi te cuditshme qe quhet krijim. Ndoshta asht arrogance nga ana ime-me siguri qe asht arrogance-por gjithnji me ka ngjalle njifare neverie siguria me te cilen filozofet, metafizistet, estetet, fenomenologet e pershkruejne aktin e krijimit, tue mos e njofte ne shumicen e rasteve ate fergellimen enigmatike qe kaplon qenien e shkrimtarit, e cila krejt papritmas i jep udhe krijimit letrar, tue e vendose kete lloj krijimi cilembyll syte ne majen e hierarkise se tij te vlerave njerezore.

Ja pikerisht ne kete rast, krijimi letrar shfaqet si akt cnjerezor ne te dy kuptimet qe siperpermendem: 1.cnjerezor si mbinjerezor, pra hyjnor 2. cnjerezor si mizor, kriminal, pra i ndertuem mbi izolimin, ambicjen, egoizmin dhe anashkalimin e shume vlerave te tjera qe perbajne ekzistencen njerezore. Ndoshta keto do t”iu duken te ekzagjerueme, por nuk do ta kini fare problem po te kujtoheni se keto jane thjesht mendimet e mia tanesisht subjektive. Pra akti i krijimit asht hyjnor sepse ngjizet ne nje hapsine-qofte kjo edhe e mbrendshme-tanesisht te panjohun e te panjohshme. Krejt papritun rizgjohen imazhet e fjetuna, shfletohen disa realitete qe ndoshta as i kemi jetue, as i kemi pa, e as i kemi ndi kurre. Nuk besoj ne shkrimtarin krijues apo qofte edhe pjesemarres ne krijim, por thjesht ne shkrimtarin si instrument krijimi. Ja pse, thania Nji perqint talent e nantedhjete e nante perqint vullnet”, me tingellon tallese dhe fyese. Artisti nuk mund te jete kurrsesi nji puntor krahu. Me thoni nji njeri qe nuk lindet jo me nji perqint por dhe me dhjete, njizet a tridhjete perqint talent! Tashti, mjaft qe ky njeri te kete vullnet dhe mund te shnderrohet ne Dante apo Shekspir?! Asht e vertete qe krymbi shnderrohet ne flutur, por a mos valle cdo krymb? Ne te vertete, vullneti, qe besoj te jete korruptue keqas si fjale, ne raport me vleren e tij fillimore, duhet te perkthehet talent.

Ai i brendashkruhet dhe i gjunjezohet talentit ne menyre organike dhe natyrale. Gjendja e parakrijimit, pra ajo ideja flakeruese qe na kujton fjalen qe meton te artikulohet apo te shnderrohet medoemos ne shenja grafike, fjale qe ne te vertete ende s”asht shfaqe, asht vertete gjendje e jashtezakonshme per nga menyra se si merr jete, por njikohesisht dhe e zakonshme sepse pulson ne shume individe, cka se rrallehere shnderrohet ne krijim. Nuk di nese krahasimi vlen per te gjithe, por ne koken e shkrimtarit ekziston kaosi, kaosi qe pergatit nji forme krijimi qe ende nuk ka kalue ne vetedije, njifare Big-Bang-u i madherishem, nji nebuloze e zjarrte qe te shtin dridhmat. Pra, gjendja e parakrijimit asht e pranishme tek shume njerez, pse jo dhe tek te gjithe njerezit, porse me perjashtime te rralla ajo udheton drejt ndergjegjes per t”u shnderrue mandej ne nji kumt artistik. Nese nji grup turistesh vezhgon nje katarakt, nji pejsazh alpin apo nji riviere, nuk kam asnji dyshim se cdonjeri nga pjestaret e grupit vetetohet nga e bukura me nji intensitet te plote per te mberrite cilembyll syte ne pragun e parakrijimit, por ne te njejten kohe nuk kam dyshim se asnji prej tyne, pervec artistit te mundshem, nuk do te kete fuqi ta kaperceje kete prag.

Gjithsesi asht vertete e veshtire, ne mos e pamundun, me zbulue se c”asht akti i krijimit, mbasiqe bahet fjale per nji mister i cili ne ndergjegje te ndryshme perthyhet ne menyra te ndryshme, tue mos na dhane kurre nji pergjigje te sakte. Ndoshta ma interesante dhe sidomos ma e besueshme, do te ishte te flisnim rreth atijj segmenti te vecante te realitetit qe e nxit aktin e krijimit. Ma perpara duhet ta bajme te qarte se realiteti material qe ne njohim, nuk mundet me qene kurrsesi motorri i pare qe ve ne levizje aktin e krijimit, por thjesht nji ingranazh shume i randesishem qe na e krijon kete iluzion. Nese guxoj me thane dicka ne lidhje me faktoret qe nxitin aktin e krijimit, do te isha i detyruem me u bazue ne pervojen time. Sigurisht qe ka edhe pervoja te tjera, por edhe ato mbeten ne rangun e pervojes vetiake. Nuk e kam zakon t”i them vetes: Ti je shkrimtar dhe doemos duhet te shkruash letersi”, porse Ti je njeri dhe doemos duhet te jetosh”. Me kete due me thane se akti i krijimit nuk asht qellim i egzistences sime, por se egzistenca ime eshte qellim i aktit te krijimit. Nuk duhet thane: Une do krijoj, ose une do perpiqem te krijoj”, porse Une do te pres, ose une do te perpiqem te pres”. Gjithsesi, gjaja ma e randesishme asht te jetuemit, sepse pa kete, asnje lloj tjeter vlere njerezore nuk do te kishte kuptim. Gjate perpjekjeve per te jetue, ndodhin edhe perplasje te cilat gjenerojne mandej ne menyre krejt te vetvetishme ate qe krenarisht na pelqen ta quejme akt krijimi”. Ne te vertete nuk bahet fjale per nji akt qe ndryshon thelbesisht nga aktet e tjera qe njeriut i duhet te kryeje ne menyre natyrale gjate procesit te merzitshem te egzistimit.

Thjesht asht fjala per nji akt qe ka mundesi te vetelavderohet nepermjet ca egzekutuesve te pavetdijshem qe quhen artiste. Ajo qe une kuptoj me akt krijimi letrar”, nuk ka te baje fare me ate kollajllekun budalla me te cilin njeriu ulet perpara nji letre te bardhe, thjesht i keqkuptuem ose i nxitun prej nji realiteti apo nji modeli tashma ekzistues. Nese firmosim nji pakt te perhershem me veten ne lidhje me aktin e krijimit, nese na ngjan se jemi jemi prore te frymezuem nga ky fenomen kinse i gjithnjipranishem, nese na asht fiksue ideja se jemi te thirrun per te krijue dhe per kete duhet te shkruejme e te shkruejme pambarimisht libra, nese mendojme se krijimi asht nji realitet pa te cilin bota nuk ka kuptim-teksa ne si krijues kemi ardhe ta kuptimesojme ate, nese sajojme lidhje artificiale me krijimin dhe mashtrojme veten me idene se paskemi nevoje te domosdoshme per letersine, atehere vertete mund te thuhet se akti i krijimit nuk ka fare lidhje me ne. Artisti, ne rastin tone shkrimtari, them se e njeh mire se c”asht akti i krijimit, por asht i denuem me paaftesine e artikulimit te sekreteve. Per boten njerezore kjo asht e njoftun: dime nji gja por nuk jemi e as do te jemi ndonjihere te afte t”ia shpjegojme edhe ndokujt tjeter.

Thjesht mund te perpiqemi te ofrojme ndonji ide, gjith” pa qene te sigurte se ia kemi dale mbane. Te menduemit e ngulmet rreth ketyne sekreteve me ka dhane vetem nji fryt:depresion. Kur me shkruhet-nuk di se pse me shkruhet-shkruej. Kur nuk me shkruhet, nuk ndjej kurrfare boshlleku apo mungese. S”ka dyshim: te perfshihem ne realitetin e gjalle te jetes ku letersia nuk asht e domosdoshme, asht vertete nji kenaqesi e pazevendesueshme me nji tjeter. Pra, te rrosh si i qenie e zakonshme, asht me te vertete gja e jashtezakonshme. Te krijuaret, ne castin fillimor, asht nji karrem qe njeriu e kafshon me pavetdije e pafajesi te plote qysh ne femijni. Me kujtohet kur mora penen ne dore per here te pare: Nuk mbaj mend se c”me sugjeronte pavetdija ime, por mendja me thoshte se duhej doemos t”u tregoja njerezve te familjes-qe shihnin tek une nji tip te ngathet e te mbyllun-, shokeve te mij, shoqeve e sidomos nji vajze qe me ngjante se ishte krijue per mue, se isha nji tip i vecante dhe i lindun per te ba gjana te medha. E bukura asht se as deri me sot askush prej ketyne njerezve te cilet me nxiten me mosbesimin e tyne, nuk kane lexue as edhe nji rresht apo varg nga proza apo poezia ime.

Me kohe erdhi pendimi, me kohe vjen pendimi, por tashma asht krejtesisht e kote. Ndihesh i perdorun dhe fatkeq. Me thoni nji shkrimtar-e kam fjalen per SHKRIMTAR- qe nuk ndihet fatkeq gjysmen e dites se tij, qe nuk ndihet kafshe e zane ne kurth, qe nuk ndihet i privuem nga sa e sa gjana te mira qe ka jeta, qe nuk ndihet i mbyllun ne nje realitet qe i sherben jo atij por te tjereve, qe nuk ndihet i zane ne nji lak prej te cilit do ta shpetoje vetem vdekja. Te jesh shkrimtar asht fatalitet, ndersa te ndihesh krenar per mrekulline e aktit te krijimit letrar, asht njelloj sikur te ndihesh krenar per prangat prej te cilave nuk mund te clirohesh. Pra, krenari prej skllavi. Mazokizem. Akti i krijimit asht burgu dhe i takon shkrimtarit. Krijimi asht liria dhe u takon lexuesve. Te ndertosh realitete dhe botna te cilat nuk do t”i banosh pertej hapsires se castit te krijimit, perban nji nga format e denimit. Kur shoh shkrimtare entuziaste-dhe shoh shume-, me dhimbsen. Mplaken dhe mbeten entuziaste. Me vjen keq per ta, sepse ende nuk e kane marre vesh se c”po ndodh apo c”ka ndodhe me jeten e tyne. Thone se kane ideal, por druej se ideal nuk don te thote me krijue, por thjesht me jetue. Ne te gjitha nivelet e tij krijimi asht vetem vlere dhe veper e Zotit. Shkrimtari mbetet instrument. Nji instrument i mire, por instrument.


BRAKTISJE E KULTURES APO KULTURE E BRAKTISJES

Nga Shpetim Kelmendi

Kolona vertebrale e identitetit te nje kombi eshte kultura. Po ta shqiptosh kete shprehje, nuk mund te pretendosh se po thua ndonje gje te re a te cuditshme. Te gjithe e dine. Madje, kohe me kohe njerezit nuk pertojne te thurin gjithfare hartimesh te gjata e merzitshme mbi rolin shume te rendesishem te kultures ne jeten e nje kombi. Kultura keshtu e kultura ashtu. Kultura kendej e kultura andej. Nje gje mbetet e sigurte: eshte vetem kultura ajo qe na e kujton ekzistencen e nje kombi ne cdo faze te kalimit te tij historik. Prej ketu, nese e mendojme kulturen si nje prizem me shume faqe, s’e kemi problem ta pranojme se faqja qe shndrit me teper eshte ajo e artit. Po te sjellim ndermend qyteterimet e lashta te lindjes, perendimit e te mbare botes, ai qe na deshmon realisht nivelin e tyre te zhvillimit eshte padyshim arti. Verejme statuja, tempuj, amfiteatro, doreshkrime, pjese teatrale, poema te medha epike, piktura, afreske, pra art. E atehere themi: ja ky eshte nje komb. Por artin e bejne artistet, e kesisoj s’e kemi te veshtire te kuptojme se artistet jane skalitesit e identitetit te nje kombi. Keshtu, nese themi Dante, kemi thene Itali. Nese themi Shekspir, kemi thene Angli.

Nese themi Molier, kemi thene France. Nese themi Servantes kemi thene Spanje. E keshtu me radhe. Pra, jane artiste qe na kujtojne jo vetem kombe, por edhe epoka. Kesisoj, vendet qe kane vetedije te thelle kombetare, jane identifikuar me emrat e artisteve te medhenj qe kane nxjerre nga gjiri i tyre. Kete hyrje e beme sa per te thene se arti, ai qe shenjon identitetin e vertete te nje kombi, nuk eshte bere vetvetiu me shkopin magjik apo me magjine e shkopit, por thjesht prej individesh qe e kane flijuar teresisht jeten e tyre ne sherbim te nje ideali estetik. Ajo qe ndodh ne Shqiper, s’besoj se ndodh ne ndonje tjeter vend te botes. Artisti respektohet kudo, por jo ketu. Ne kete vend eshte punuar sistematikisht per t’u shnderruar ne province qytetet tona kryesore qe kane prodhuar kulture, art e qyteterim. Eshte shume cinik fakti se politikanet dhe kandidatet per deputete, kur shkojne per te mbledhur vota ne dy qytetet tona qe e kane skalitur me se shumti identitetin tone, therrasin me megafonet e tyre: “Shkodra e kultures dhe Korca e serenatave”. Por, le te flasim per njerezit. Te jesh artist ne Shqiperi eshte mese mallkim. T’i thuash dikujt se je artist, do te te shoh me percmim apo meshire. Ndokujt tjeter do t’i dukesh i kote apo parazit.

E ndokujt tjeter akoma mund t’i dukesh krejtesish i rrjedhur e jashte kohe. Ne kete vend jane shnderruar thuajse ne lypsre sa e sa artiste te skenes, te figures e te letrave. Dikush eshte larguar, dikush rron me te ardhurat e nje pensioni qe s’mjafton as per minjte, dikush ka vdekur ne vetmi, dikush jeton ne zgrip te vemendjes tone, e dikush vdes cdo dite pak e nga pak nen veshtrimin tone mosperfilles. Por, rasti me skandaloz i braktisjes dhe i mosperfilljes, lidhet me figuren e shkelqyer te Frederik Rreshpjes, nje nder poeteve me te medhenj lirike te shekullit XX dhe aktualisht, poeti me i madh i gjalle. Dhe ky vleresim eshte unanim nder qarqet e artisteve te mire shqiptare. Me nivelin e tij te eperm artistik, nese nuk do te kishte fatmiresine apo fatkeqesine e te qenit shqiptar, ky poet do t’i bente nder cdo vendi te Europes. Dhe e bukura eshte se Frederik Rreshpja nuk eshte anonim; i perkthyer ne mjaft gjuhe te huaja dhe i vleresuar me nota te larta prej kritikesh amerikane, franceze, gjermane, ruse, italiane e me gjere, ai eshte nen vemendjen e cdo te huaji qe e njeh sadopak letersine e sotme shqipe.

Ai eshte nen vemendjen e te gjitheve si artist, por jo si njeri. Si njeri ai vdes dite per dite e pak nga pak. Me nje koleksion semundjesh ne trup, heshturazi, ai po kalon pa u vene re, perskaj veshtrimit te shumices. Jeton ne menyre rrethanore, fle ku ta zere nata dhe ushqehet kur e si t’i rastise. Ky njeri i madh, i tkurrur ne nje shtat te paket e te kerrusur, qe eshte vete legjenda e poezise shqipe, jetoi per artin, vuajti prej tij, e tash po prej tij eshte duke u shuar dalengadale nen syte tane. Ai shfaqet e zhduket krejt papritur, ashtu si vetedija jone e debuar. Edhe dy librat e tij te fundit, te titulluar “Vetmi” dhe “Ne vetmi” pohojne per gjendjen e tij. E ne, tashme nuk e dime ku eshte shteti. Nuk e dime ku eshte Lidhja e Shkrimtareve, nuk e dime ku eshte ministria e Kultures, nuk e dime ku eshte kryeministri. Nuk e dime ku eshte presidenti. Nuk e dime ku eshte vetedija jone njerezore. E me ne fund nuk e dime ku eshte kinsedashuria jone per kulturen dhe per njerezit qe e sendertojne ate duke flijuar jeten e tyre. Por Frederik Rreshpja nuk eshte i vetmi artist fatkeq qe e pershkon tej e tej indiferencen dhe mosmirenjohjen tone kolektive. Do te ishte krejt normale qe shteti ta merrte persiper se paku mbijetesen e tyre fizike. Individe te tille e shuan jeten e tyre per t’i bere sadopak drite fytyres se identitetit tone kulturor e kombetar, ndaj, me e pakta, meritojne te rrojne si te njerez.

Koha jone – E Hene, 07 Nentor 2005


BISEDE ME POETIN E MADH FREDERIK RRESHPJA

Frederik Rreshpja Kjo ide ka egzistuar qekur isha i ri por, sikurse edhe sot, nuk me ka bere kurrfare pershtypjeje, sepse jam njeri pa ambicje. Si njeri qe jam marre me politike qe heret, une as nuk skuqem e as nuk zverdhem, e mund te them se pika ime me e forte eshte ana morale, me ane te se ciles une e mbaj jeten hekurisht te paster. Per fat te mire ne kete drejtim nuk kam pesuar ndonje goditje, por nga komuniteti mund te presesh cdo gje. Komunistet nuk me kane ngare ne kete pike, sepse ata nuk kane asnje personalitet te letrave qe mund te me kundervihet mua. Jam shume i ashper ne pene dhe kam shume miq.

A e ndjeni veten ne lartesine e vleresimit si mjeshter i poezise?

E kam degjuar kete nga personalitete te vendit, por une jam njeri pa ambicje. Megjithate ue e di se cfare shkruaj.

Nga poetet e realizmit socialist, a mendon se ka tjere te mbijetuar?

Ndoshta Sadik Bejko dhe Faslli Haliti. Te tjeret kane mbetur ne rruge.

Cili eshte vendi i poezise ne menyren tande te te jetuarit?

Kam mbi pesedhjete vjet qe shkruaj poezi dhe synoj te shkruaj çdo dite. Lufta ime qendron ne zgjerimin e fjalorit poetik dhe ne persosjen e stilit. Jashte modestive, tashme une mund te flas per nje stil. Une kam qene nje poet i vetedijshem e punetor dhe kam braktisur cdo gje per poezine. Ne punen time laboratorike, perpiqem ta gjej poetiken ne cdo objekt apo ngjarje. Njehere pata shkruar poezi per nje biciklete qe kish mbetur ne rruge. Mandej kete biciklete ia dorezova te zotit duke kryer keshtu detyren time si qytetar por jo si poet.

Pra, ti beson se, ne mundesi, poezia gjendet kudo?

Kudo. Sipas zbulimeve te fundit poezia qendron ne tru, jo ne zemer, dhe lidhet me inteligjencen. Nuk mendoj se egziston ndonje fushe e
pelqyeshme e dijes njerezore qe nuk e permban poezine. Per mua Ajnshtajni eshte nje poet i madh. Por, qe te gjithe filozofet jane poete, kjo tanime eshte pranuar me kohe.

Ndokush mund te mos jete dakord me keto pikepamje

Atehere mund te bejme edhe nje polemike per te shitur gazetat, por une jam i njohur si njeri me dore te rende.

A jeni ne kontakt me ate qe po ndodh sot ne poezine shqipe?

Pyetja duhet te ishte vjershat shqipe”. Ka ca individe te sponsorizuar nga mamate ose miqte e tyre, qe na servirin ca libra te shkruar me gjuhe kuzhine. Pirroja i Molloseve u pati thene ushtareve te tij: Ata qe kane frike le te ikin ne shtepi”. Po perse keshtu, madheri?”-e pati pyetur gjenerali i tij, Arist. Sepse me keta do humbnim luften”.qe pergjigjur Pirroja. Ju zoti Kelmendi, qe mesa di jeni njohes i mire i poezise shqipe dhe asaj boterore, e keni fare te qarte se libra te tille na diskreditojne. Nuk mbahet poezia shqipe me dymbedhjete emrat qe ka renditur miku yne i perbashket G. Krasniqi. E kam fjalen per antologjine e tij, te cilen nuk e kuptoj se perse zoti Hans Joachim Lanksch e quan punim te shkelqyer.
Kuptohet, ne nuk kemi gje me ate zoteri qe, gjithsesi, ka bere nje pune te nevojshme.

Si mendon se do mund te perparonte poezia shqipe?

Duke i goditur autoret e dobet, sepse ne nuk kemi nevoje per variantin shto uje, shto miell”. Une, pak me vone, mbasi ti”i kem bere nje studim te hollesishem vellimeve te fundit poetike te botuar, kam ndermend te hartoj nje liste me librat e nevojshem dhe ata te panevojshem.

Cfare u keshillon poeteve me te rinj?

Njehere me ka qelluar te degjoj kete shprehje te A. Tufes: Poetet pleq shkruajne per pension. Zoti Tufa dikur ka qene nje poet i talentuar, por tani ka zene pozicionin e nje njeriu qe ben lufte brezash. Nuk kam lexuar ne shtypin italian qe te jete thene nje shprehje e tille per poetin plak Mario Luzi. Poetet pleq fillojne me Homerin, Arkilokun, Anakreontin, Xhelaludin Rumin dhe Geten, lirikun me te madh te botes qe ne moshen 82 vjec vijonte te shkruante poezi dashurie. Ne sot kemi poete pleq si Fatos Arapi, nje mjeshter, Pano Taci dhe i intervistuari. Mosha dhe pervoja ime e gjate ne poezi me japin mundesine t”i pergjigjem pyetjes suaj. Poetet e rinj nuk duhet te behen pleq por te rrezatojne rini dhe force, gje qe eshte edhe detyre e cdo qytetari, te studiojne tropet e figurat letrare si dhe te mos shkruajne duke perdorur gjuhen e kuzhines. Nuk kam ndermend ta godas zotin Tufa, por mbase nje dite do t”i analizoj librat e tij.

A nuk mendoni se kjo do te ishte detyra e ndonje kritiku?

Une kam punuar shume ne kritike dhe madje me sukses. Edhe diçka tjeter: poetet e rinj duhet te lexojne sa me shume dhe te vrojtojne jeten ne te gjitha aspektet e saj. Eshte e vertete qe kete shprehje e ka thene Enver Hoxha, por dihet se ai ishte kriminel por jo dhe budalla.

Çfare marredheniesh keni me poetet shqiptare, sepse jo rralle ju shiheni vetem ose i shoqeruar prej njerezish qe s”kane te bejne fare me poezine?

Une jam mik me te gjithe poetet, por sidomos me Moikom Zeqon, Shpetim Kelmendin, Sadik Bejkon, Faslli Halitin, Mimoza Ahmetin. Si shkodran, jam i hapur me kedo dhe meqe kam pesedhjete vjet ne Tirane, njoh gjysmen e ketij qyteti, perfshire ketu edhe dy lideret e partive politike me te medha shqiptare.

Pra, nuk ndihesh i vetmuar?

Shkrimtari ndjehet i vetmuar gjithmone.

Disa te dhena mbi veten?

Kam lindur ne qytetin e Shkodres me 19 korrik 1940, ne nje familje te vjeter patriotesh. Jam shenja e Gaforres, packa se nuk besoj ne ato qe me parathote kjo shenje. Hobet e mia jane Kimia, Mjekesia dhe Piktura.

Sa ndikon femijnia ne jeten e poetit?

Heminguej thote se mund te behet shkrimtar i mire vetem ai qe ka patur nje femijni te keqe. Mua kjo me duket e gabuar. Kam patur nje femijni shume te lumtur, parajsore, qe me mundon.

Kthehesh shpesh ne femijni?

Shume shpesh. Kam qene shume sentimental, gje qe fatkeqesisht e vuaj akoma. Kam qene i semure, i dashuruar pas luleve, prane te cilave me pelqente dhe te flija. Nena me merrte me kujdes dhe i thoshte babait: Do na vdese ky cun! Do hidhet ne pus!”. Me vone, nena vuajti shume per shkakun tim duke rendur mbas meje neper tere burgjet shqiptare. E kam thene ne nje poezi se nena ime ka qene shenmeria ime, dhe jam i lumtur qe nuk ia kam prishur kurre.

Mund te thuhet se Shkodra eshte qyteti mbi te cilen eshte shtrire pothuaj tere gjeografia juaj poetike, edhe pse tashti nuk jetoni me atje.

Duhet thene se ne Tirane kam ardhur sapo me vdiq nena. Shkodra ne saje te grave dhe burrave te shquar, hyn ne listen e qyteteve me te shkelqyer te botes. Nuk kam bere kurre ndonje gje te madhe per kete qytet, sepse s”e kam ndjere veten te denje. Ne shtepine ku kam lindur dhe banuar une, kane pase jetuar dikur Dede Gjo Luli dhe Hile Mosi.

Bisedoi: Shpëtim Kelmendi

LINI NJË KOMENT

Please enter your comment!
Please enter your name here