MIGJENI (1911-1938)

0
4824

Letërsia migjeniane:

  • Ardhja e Migjenit në letërsinë shqipe — Ismail Kadare
  • Migjeni – shkrimtari modern i shqipes — Konferencë “Migjeni sot”
  • Poeti që motivoi shumë poetë — Shaban Sinani
  • Poeti që bëri radiografinë e kohës ë tij — nga gazeta ‘Koha Jonë’
  • Migjeni përtej zonës së harrimit të shqiptarëve — nga ‘Reportazh’
  • Migjeni (poetry) — in english by Dr. Robert Elsie
  • Migjeni (prose) — in english by Dr. Robert Elsie
  • Kur vdes poeti… — në kujtim të Migjenit, Veli Stafa
  • Problemet, motivet dhe veçoritë artistike — nga Denis Zavalani
  • Të fshehtat e Migjenit në një libër të ri — nga Admirina Peçi
  • “Si e vodhën dhe e falsifikuan jetën e veprën e Migjenit” — nga Dashnor Kaloçi
  • Kush ishte shkrimtari i njohur — nga Korrieri (3 tregime)
  • Universi i Migjenit, zbulime të reja — nga Moikom Zeqo
  • L’incontroUna poesia da Migjeni

    “Përditë shoh qartë e ma qartë dhe vuej thellë e ma thellë”

    Migjeni

    Lindi në Shkodër më 13 tetor 1911. Pas kryerjes së shkollës fillore, gjysmë të mesme dhe seminarit ortodoks, punoi si mësues në fshatin Vrakë, në Shkodër dhe në Pukë. Migjeni solli elemente të reja në letërsinë shqipe, sidomos në pasqyrimin ekzistencial të jetës së njerëzve të varfër. “Vargjet e lira” është përmbledhja e poezive të tij, ndërsa “Novelat e qytetit të veriut” përmbledhje e prozave, të cilat u botuan vetëm pas vdekjes.

    Migjeni ishte ndër të rrallët shkrimtarë të kohës, që spikatën amoralitetin kohor, absurditetin e zakoneve të përçudnuara, injorancën e regjimeve despotike. Ndër vjershat më të spikatura mund të përmenden “Të birtë e shekullit të ri”, “Recital i malësorit”, “Kanga e rinisë”, etj. Ndërsa në prozë, “Luli i vocërr”, “Legjenda e misrit”, “… bukën tonë të përditshme falna zot”, etj. Në dhjetor 1937, ai niset për në Itali, për t’u kuruar në senatoriumin San-Luigji të Torinos, pastaj në Spitalin Torre Pellice, ku dhe në një qetësi hyjnore ndërroi jetë me 26 gusht 1938.

    Të birtë e shekullit të ri

    Na t’birt e shekullit të ri
    që plakun e lamë në “shejtnin” e tij,
    e çuem grushtin për me luftue
    nder lufta të reja
    dhe me fitue…
    Na të birt e shekullit të ri,
    filizat e një toke së rimun me lot
    ku djersë e ballit u dikonte kot –
    se dheu i yne qe kafshatë e huaj
    dhe ne marrëzi duhej shumë shtrejtë t’u paguejm
    Na t’birt e shekullit të ri
    vllazen të lindun e të rritun në zi,
    kur tinglloi çast’i ynë i mbramë
    edhe fatlumë
    ditem me thanë:
    s’duem me humbë
    në loje të pergjaktë të historis njerëzore,
    jo! jo, s’i duem humbjet prore
    duem ngadhnjim!
    Ngadhnjim ndërgjegje dhe mendimi të lirë!
    S’duem për hir
    të kalbsinave të vjetra që kërkojne “shejtnim”
    të zhytemi prap në pellgun e mjerimit
    që të vajtojmë prap, kangët e trishtimit,
    – kangen monotone, pa shpirt, të skllavnis –
    të jem’ nji thumb i ngulun nder trutë e njerëzis.
    Na të birt e shekullit të ri
    me hovin tonë, e të ndezun peshë,
    ndër lufta të reja kemi m’u ndeshë
    dhe për fitore kem me ra fli.
    . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
    Migjeni

    Recital i Malcorit

    O’ si nuk kam nji grusht të fortë
    t’i bije mu në zemer malit që s’bëzanë,
    ta dij edhe ai se ç’do me thanë i dobët –
    n’agoni të përdridhet si vigan i vramë,

    Unë – lugat! Si hij’e trazueme,
    trashëgimtar i vuetjes dhe i durimit,
    endem mbi bark te mallit me ujen e zgjueme
    dhe me klithma të paknaquna t’instinktit.

    Mali hesht. Edhe pse për dite
    mbi lëkure të tij, në lojë varrimtare,
    kërkoj me gjete nji kafshate ma të mirë…
    Por me rrenë shaka shpresa gënjeshare.

    Mali hesht – dhe në heshtje qeshë.
    E unë vuej – dhe në vuejtje vdes!

    Po unë, kur? heu! kur kam për t’u qeshë?
    Apo ndoshta duhet ma parë të vdes?

    O, si nuk kam nji grusht të fuqishëm!
    Malit që hesht mu në zemër me ja njeshë
    Ta shof si dridhet nga grusht’i paligjshëm…
    E unë të kënaqem, të kënaqem t’u u qesh.
    . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .


    Luli i vocërr

    Askush s’e njef Lulin. As shokët e tij, që përpara tij lozin, nuk e njofin. Ma mire me thanë se e njofin, por ata lozin për hesap të vet e Luli i shikon për hesap te vet. Sot gjithkush ka punet dhe telashet e veta, ashtu dhe fëmijtë, ashtu dhe Luli. More Lul! Shumë heret ke fillue me shikue punën tande!

    Kur Luli hyn n’oborr të shkollës, buza i qeshet nga pak, por askuj, asnji fjalë s’i thotë. Ecë ngadale, tue shikue djathtas e majtas, po gjithnji tue ecë deri sa të mbrrijë në cak të vet. Aty, te dera e rruginës shkollore, shumë i pëlqen të qëndrojë. Aty asht caku i tij, i praruem me rrezet e ngrofta të diellit në këto ditët e vjeshtës. Mbështetet Luli për mur, grushtat e vogjël i shtje ndër xhepa, hundën picrroke të kuqun nga të ftoftit e mëngjesit ja sjell diellit dhe…shikon.

    Gjaja që ma tepër tërhjek vëmendjen janë çizmet që i kanë të veshun disa shokë të tij. Sa te bukura janë! Si shkëlqejnë! – mendon Luli dhe pa dashtje i shkojnë sytë ndër tullumbat e veta, nëpër të cilat shifen fare mirë të pesë gishtat e kambëve të zbathuna. Nga kurreshta i afrohet nji shokut që ka çizmet ma të reja. Ulet dhe shef në lustrin e çizmes kambët e veta të zbathuna – aq shumë shkëlqejshin çizmet!!! Mbasi shoku me çizme fluturoi, Luli ngadalë shkoi te caku i vet, në diell, t’i ngrohi kambët. – Por kur s’ka diell, si ia ban i shkreti Lul? Ndoshta ia bajnë hallin apostujt e mëshirës dhe të dashunis…
    Noshta, ndoshta…

    Nganjiher i afrohet mësuesi Lulit. Dhe kur Luli e ka ftyrën e dlirë dhe pa puça, mësuesi ia ledhaton faqet, gushën, e Luli i afrohet, ja merr dorën, e shikon me sy pëllumbi, dhe kishte me dashtë t’i falë diçka mësuesit. Por vjollca nuk ka. Veç në i faltë tollumbat e veta, që kanë hapun gojën si me dashtë me e hanger mësuesin. Po, po, tollumbat e Lulit të vocërr kanë me e hangër mësuesin.


    Vetvrasja e trumcakut

    Dhe trumcaku vuente nga melankolia. U lind në një vend me të vërtetë të shkretë. Në vend të barit bijshin qime e derrit e në vend të pemve – brinat e një shtazës parahistorike. Dhe në kët natyrë – e cila nuk mund të quhet natyrë – kush mos të bahet melankolik? Dihet se një trumcaku s’i duhet shumë për jetë, por natyra, e cila nuk ishte natyrë, s’i epte as aq. Mos pyetni si e tek u gjet trumcaku n’at vend, dhe si e tek u gjet njeriu në kët pike kozmike; nuk dijmë shumë. Hipoteza dhe andrra. Miliona vjetësh dhe një fjalë goje, si për shembull: “…të bahet dritë! Dhe drita u ba!” – A shifni? Një fjalë magjike! Hokus-pokus! Sa bukur!

    Dhe unë thash: të bindet trumcaku në një vend ku në vend të barit bijnë qimet e derrit e në vend të pemve – brinat e një shtazës parahistorike.

    Njëherë trumcaku qëndroi mbi një brenë. U mërzit të shikojë qimet e derrit, u mërzit të fluturojë prej brenës mbi brenë. Nga mërzia dhe idhnimi mbylli syt. Ra në pikllim melankolik. Njeriu me temperament melankolik asht inteligjent. E inteligjenca në kuptim ma të hapët të fjalës, pakkuj i solli qetsi dhe të mire.

    Dhe trumcaku, në majë të brenës e në kulm të melankolis, vendosi të vritet. Plot ironi filozofike shikonte rreth përqark vetes e vendimi i patundun mirfilli pasqyrohej ndër syt e tij të dëshpruem. Cicrroi një here, cicrroi dy here; cicrroi tri here. Mandej një crrrr e gjatë e plot mallëngjim ishte porosia e tij e fundit. Testamenti i dhimave të tij. Dhe, pa u dhanë krahve, këcej prej brenës… ra mbi një qime të derrit, të gjatë e të mprehtë si thika, dhe u ngul mbi të.

    Trumcaku i ngulun mbi një qime të derrit. Me krahët dhe puplat e tij lonte era dhe e sjellte rreth qimes, si sillet dhe gjeli metalik në majë t’oxhaqeve tona. Atbotë frynte veka janë këto kapërcime logjike! Ka me bërtitë ndokush.

    Po, lexues i dashtun e jo i cekët. Po! A pak po kemi kapërcime logjike, morale dhe dogmatike në botën tone reale? Pse po zemrohe dhe po don me më gjykue për disa kapërcime logjike askuj damsjellje?


    Vjeshta në parakalim

    Vjeshtë në natyrë dhe vjeshtë ndër ftyra tona.
    Afshon erë e mekun, lëngon i zymtë dielli,
    Lëngon shpirt’ i smum ndër krahnore tona,
    Dridhet jet’ e vyshkun ndër gemba të një plepi.
    Ngjyrët e verdha lozin në vallen e fundme –
    (dëshirë e marrë e gjethve që një nga një vdesin!)
    Gëzimet, andjet tona, dëshirat e fundme
    Nëpër balta të vjeshtës një nga një po shkelin.
    Një lis pasqyrohet në lotin e qiellit,
    tundet dhe përgjaket në passion të viganit:
    “Jetë! Jetë unë due!” – e frymë merr prej fellit,
    si stuhi shkyn ajrin… por në fund ia nis vajit.
    Dhe m’at vaj bashkohet horizont’ i mbytun
    në mjegull përpise. Pemët degët e laguna
    me vaj i mshtjellin në lutje – por kot! e dinë, të fikun,
    se nesër do vdesin… Vall! A ka shpëtim ndokund?!
    Mallëngjehet syni, mallëngjehet zemra
    n’orën e vorresës, kur heshtin damaret,
    e vorri naltohet nën qiella ma t’epra
    me klithëm dëshprimi që në dhimbë të madhe zvarret.
    Vjeshtë në natyrë dhe vjeshtë në ftyra tona.
    Rënkoni dëshirat fëmitë e jetës së varfun;
    Rënkoni në zije, qani mbi kufoma,
    Që stolisin vjeshtën nëpër gemba të thamun.

    Kanga skandaloze

    Një murgeshë e zbetë, që bashkë me mkatet e botës
    bar dhe mkatet e mia mbi supet e vet të molisun,
    mbi supat e verdhë si dylli që i ka puth hyjnia
    – kaloi rrugës së qytetit si ejll i arratisun…
    Një murgeshë e zbetë, e ftohtë si rrasa e vorrit,
    me sy boj hini si hini i epsheve të djegna të gjallesës,
    me buzë të holla të kuqe, dy gajtana
    pshertimet që mbysin
    ma la der’ vonë kujtimin, kujtimin e ftohtë të kalesës.
    Prej lutjesh (jo tallse!) duel dhe në lutje prap po shkon…
    Lutjet i flejnë gjithkund: ndër sy, ndër buzë, ndër Gishta.
    Pa lutjet e saj bota, kushedi, ç’fat do kishte?
    Por dhe nga lutjet e saj ende s’i zbardhi drita.
    O murgeshë e zbetë, që çon dashni me shënjt,
    që n’ekstazë para tyne digjesh si qiriu pranë lterit
    dhe ua zbulon veten… Smirë ua kam shejtënvet:
    Mos u lut për mue, se due pash më pash t’i bij ferrit.
    Unë dhe ti, murgesh, dy skaje po të një litari;
    të cilin dy tabore ia ngrehin njeni-tjetrit –
    lufta asht e ashpër dhe kushedi ku do t’dali,
    prandaj ngrehet litari edhe përplasen njerzit.

    Ndeshja

    O grue, që të ndesha në ditn e fatkobit tem,
    Kur prirja njellte e syt shikojshin zi
    e ndjejshe veten se dhe unë jam fli
    të një ndjesi si ti.
    O grue, q’u ndeshme ditën e fatkobit tonë
    zemër për zemër edhe ball për ball
    e ndjesitë n’u shprehën me mall
    më një vall: sa hall…
    Dhe kështu në rrugë të madhe e shitme
    zemrën tonë.
    njerzve që vetëm një të përqeshun dhanë për të
    e shkuen të kënaqun e tu’u gëzue – pse
    panë mshefsinat intime të kësaj jetesës sonë.
    E na, dhe një dhimbë të sinqertë tue ndijë,
    vuejshin me zemër të ndrydhun si dy fëmijë
    të humbun ndër vise të hueja natën vonë,
    o grue, q’u ndeshme në ditën e fatkobit tonë.

  • LINI NJË KOMENT

    Please enter your comment!
    Please enter your name here